Κριτική του "καλού ανθρώπου", του άγιου κτλ.

Against the Common Good II,

by Enrique Chagoya, 1983

353. Για μια κριτική του καλού ανθρώπου. -- Η εντιμότητα, η αξιοπρέπεια, η αίσθηση του καθήκοντος, η δικαιοσύνη, η ανθρωπιά, η ευθύτητα, η καλή συνείδηση - μ' αυτές τις καλόηχες λέξεις επιβεβαιώνονται και επιδοκιμάζονται πραγματικά οι ιδιότητες αυτές εξ αιτίας του εαυτού τους; Ή μήπως ιδιότητες και καταστάσεις, αδιάφορες ως προς την αξία τους, βλέπονται από μια οπτική που τις δίνει αξία; Η αξία των ιδιοτήτων αυτών έγκειται στις ίδιες ή στην ωφέλεια, στο πλεονέκτημα που απορρέει απ' αυτές (που φαίνεται να απορρέει, που αναμένεται να απορρέει;)
         Φυσικά δεν εννοώ εδώ μια αντίθεση ανάμεσα στο ego[εγώ] και στο alter[άλλο] : το ερώτημα είναι αν οι ιδιότητες αυτές έχουν αξία σε σχέση με τις συνέπειές τους, είτε για τον φορέα των ιδιοτήτων αυτών είτε για τον περίγυρο, για την κοινωνία, για την "ανθρωπότητα", ή αν έχουν αξία καθ' εαυτές...
         Για να διατυπώσω αλλιώς την ερώτηση : είναι η ωφέλεια αυτό που διατάζει να καταδικάζουμε, να πολεμούμε, να αρνούμαστε τις αντίθετες ιδιότητες (- την αναξιοπιστία, την κιβδηλία, τη διαστροφή, την έλλειψη αυτοπεποίηθησης, την απανθρωπιά); Καταδικάζεται η ουσία αυτών των ιδιοτήτων ή μόνο οι συνέπειές τους; - Για να διατυπώσω αλλιώς το ερώτημα : θα ήταν επιθυμητό να μην υπάρχουν άνθρωποι με τέτοιες ιδιότητες; - Εν πάση περιπτώσει, αυτό πιστεύει ο κόσμος... Αλλά εδώ βρίσκεται η πλάνη, το κοντόθωρο βλέμμα, η στενοκεφαλιά του εγωισμού της κόχης.
        Για να το εκφράσω αλλιώς : θα ήταν επιθυμητό να δημιουργηθούν καταστάσεις στις οποίες όλα τα πλεονεκτήματα θα ήταν με τους δίκαιους ανθρώπους - έτσι ώστε να αποθαρρυνθούν και σιγά-σιγά να χαθούν οι αντίθετες φύσεις και ένστικτα;
        Αυτό είναι κατά βάθος ζήτημα γούστου και αισθητικής : θα ήταν επιθυμητό να επιβιώσει το πιο "αξιοσέβαστο", δηλαδή το πιο βαρετό, είδος ανθρώπου; Οι τετράγωνοι άνθρωποι, οι ενάρετοι, οι τίμιοι, οι χρηστοί, οι ευθείς, τα κερασφόρα βόδια;
        Αν σκεφτεί κανείς την τεράστια αφθονία των "άλλων", τότε ακόμη και οι δίκαιοι δεν έχουν δικαίωμα να υπάρχουν : δεν είναι πια απαραίτητοι - και εδώ καταλαβαίνει κανείς ότι μόνον οι χονδροειδής ωφέλεια απένειμε τόση τιμή σε μια τέτοια ανυπόφορη αρετή.
        Το επιθυμητό ίσως να βρίσκεται ακριβώς στην άλλη πλευρά : να δημιουργηθούν καταστάσεις στις οποίες ο "δίκαιος άνθρωπος" να περισταλεί στη μέτρια θέση ενός "ωφέλιμου εργαλείου" - ως το "ιδεώδες αγελαίο ζώο", και στην καλύτερη περίπτωση ως βοσκός : κοντολογίς, καταστάσεις στις οποίες αυτός δεν θα βρίσκεται στο ανώτερο σκαλί της ιεραρχίας, το οποίο απαιτεί άλλες ιδιότητες.

354. Ο "καλός άνθρωπος" ως τύρρανος. -- Η ανθρωπότητα επαναλάμβανε πάντα το ίδιο λάθος : μετέτρεπε ένα μέσο για τη ζωή σε κριτήριο της ζωής· αντί να ανακαλύπτει το κριτήριο στην ύψιστη ενίσχυση της ίδιας της ζωής, στο πρόβλημα της ανάπτυξης και της εξάντλησης, έχει χρησιμοποιήσει το μέσο για ένα εντελώς καθορισμένο είδος ζωής για να αποκλείσει όλες τις άλλες μορφές ζωής, κοντολογίς για να κριτικάρει και να επιλέξει τη ζωή. Δηλαδή, ο άνθρωπος αγαπά τελικά τα μέσα για τα μέσα και ξεχνά ότι είναι μέσα : έτσι που αυτά εισέρχονται στη συνείδηση του σαν σκοποί, σαν κριτήρια για σκοπούς... δηλαδή, ένα ορισμένο είδος ανθρώπου χειρίζεται τις συνθήκες που πρέπει να επιβληθούν σαν νόμος, σαν "αλήθεια", "καλό", "τελειότητα" : ασκεί τυρρανία... Είναι μια μορφή της πίστης, του ενστίκτου, το ότι το ένα είδος ανθρώπου δεν μπορεί να δει την εξαρτησιακότητά του, τη σχετικότητα του απέναντι σε άλλα είδη. Τελικά, φαίνεται να έχουν τελειώσει όλα για ένα είδος ανθρώπου (λαού, φυλής), όταν γίνεται ανεκτικό, απονέμει ίσα δικαιώματα και δεν διανοείται πια να θελήσει να γίνει κύριος-

355. "Οι καλοί άνθρωποι είναι αδύναμοι : είναι καλοί επειδή δεν είναι αρκετά δυνατοί για να είναι κακοί" [59] είπε ο αρχηγός της φυλής των Λατούκα Κομόρο στον Μπέικερ[60].
[59] : Πρβλ. Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, Δεύτερο μέρος, "Για τους μεγαλειώδεις ανθρώπους".
[60] : Σάμιουελ-Ουάιτ Μπέικερ (1821-1893), Άγγλος εξερευνητής.

356. Σεμνούς, φιλόπονους, καλοκάγαθους, μετρημένους : έτσι θέλετε τους ανθρώπους; τους καλούς ανθρώπους; Αυτό όμως εμένα μου φαίνεται ο ιδεώδης δούλος, ο δούλος του μέλλοντος.

357. Οι μεταμορφώσεις της δουλείας. η μεταμφίεσή της κάτω από θρησκευτικό μανδύα. η μεταμόρφωση της μέσω της ηθικής.

358. Ο ιδεώδης δούλος (ο "καλός άνθρωπος"). -- Όποιος δεν μπορεί να θέσει τον εαυτό του ως σκοπό, να θέσει οποιουσδήποτε σκοπούς για τον εαυτό του, απονέμει τιμή -ενστικτωδώς - στην ηθική της αποποίησης του εαυτού. Το καθετί τον πείθει να το κάνει αυτό : η εξυπνάδα/σωφροσύνη του, η πείρα του, η ματαιοδοξία του. Και η πίστη είναι επίσης μια μορφή αποποίησης του εαυτού.
        Αταβισμός : θαυμάσιο αίσθημα να μπορείς μια φορά να υπακούς άνευ όρων.
        Φιλοπονία, σεμνότητα, ευμενής διάθεση, μετριοπάθεια είναι ισάριθμα εμπόδια στην κυριαρχική διάθεση, στη μεγάλη επινοητικότητα, στο να θέτεις ηρωικούς σκοπούς, στο ευγενές "είναι δι'-εαυτόν".
        Δεν είναι θέμα να προπορεύεσαι (- γιατί τότε είσαι στην καλύτερη περίπτωση βοσκός, δηλαδή βασική απαίτηση της αγέλης), αλλά να είσαι ικανός να πηγαίνεις μόνος, να είσαι ικανός να είσαι διαφορετικός.

359. Πρέπει να συνυπολογίσει κανείς τι συσσωρεύτηκε ως επακόλουθο της ύψιστης ηθικής ιδεατότητας : πώς όλες σχεδόν οι άλλες αξίες κρυσταλλώθηκαν γύρω από το ιδεώδες. Αυτό αποδεικνύει ότι το ιδεώδες αυτό το επιθυμούσαν πιο πολύν καιρό και πιο έντονα από οτιδήποτε άλλο - το ότι δεν πραγματοποιήθηκε : γιατί αλλιώς θα είχε προκαλέσει απογοήτευση (ή θα το είχε ακολουθήσει μια πιο μετριοπαθής αξιολόγηση).
        Ο άγιος ως το πιο δυνατό είδος ανθρώπου : αυτή η ιδέα είναι που ανέβασε τόσο ψηλά την αξία της ηθικής τελειότητας. Πρέπει να φανταστούμε το σύνολο της γνώσης να κοπιάζει να αποδείξει ότι ο ηθικός άνθρωπος είναι ο πιο δυνατός, ο πιο θεϊκός. - Η κατανίκηση των αισθήσεων, των επιθυμιών - όλα προκαλούσαν φόβο. το αντιφυσικό εμφανιζόταν σαν υπερφυσικό, σαν κάτι από το επέκεινα...

361. Έχω κυρήξει πόλεμο στο αναιμικό χριστιανικό ιδεώδες (και σε ό,τι σχετίζεται με αυτό), όχι με την πρόθεση να το καταστρέψω, αλλά μόνο να δώσω ένα τέλος στην τυρρανία του και να αφήσω ελεύθερο χώρο για καινούργια ιδεώδη, για πιο ρωμαλέα ιδεώδη...
        Η συνέχιση του χριστιανικού ιδεώδους ανήκει στα πιο επιθυμητά πράγματα : ακόμη και για χάρη των ιδεωδών που θέλουν να σταθούν δίπλα του και ίσως πάνω του - πρέπει να έχουν αντιπάλους, ισχυρούς αντιπάλους, για να γίνουν ισχυρά. - Έτσι χρειαζόμαστε εμείς οι αμοραλιστές τη δύναμη της ηθικής : η ενόρμηση μας για αυτοδιατήρηση θέλει να διατηρούν τη ρώμη τους οι αντίπαλοί μας - το μόνο που θέλει είναι να γίνει κύριός τους.

Η θέληση για δύναμη